कालपर्यंत घर सांभाळणाऱ्या दोघी जावा … आज ६० एकरांची शेती सांभाळतात.

‍

कधी काळी २५ एकरांपैकी केवळ ७ एकर जमीन लागवडीखाली होती. आज कुटुंबाची शेती ६० एकरांपर्यंत विस्तारली असून, गेल्या वर्षी या शेतीतून सुमारे ९० लाख रुपयांचे उत्पन्न मिळाले. या बदलामागे केवळ जमिनीचा विस्तार नाही, तर पुष्पाताई आणि जयश्रीताईंनी स्वीकारलेली जबाबदारी, घेतलेले निर्णय आणि कुटुंबाने त्यांच्यावर ठेवलेला विश्वास आहे.

‍

२५ एकरांची जबाबदारी जेव्हा पुष्पाताई आणि जयश्रीताईंनी स्वीकारली, तेव्हा त्यांच्या समोर केवळ शेतीची कामे नव्हती. कुटुंबाच्या शेतीचे नियोजन आणि आर्थिक स्थैर्य टिकवण्याचीही मोठी जबाबदारी होती. सुरुवातीला या २५ एकरांपैकी फक्त ७ एकर जमीन लागवडीखाली होती, तर उर्वरित जमीन पडीक होती. मात्र कुटुंबाने मेहनत घेत हळूहळू ही जमीन शेतीयोग्य करण्यास सुरुवात केली.

‍

दरम्यान, घरातील पुरुष सदस्य हॉटेल, कृषी केंद्र आणि अर्थमूव्हर व्यवसायात व्यस्त असल्याने शेतीची दैनंदिन जबाबदारी पुष्पाताई आणि जयश्रीताईंवर अधिक आली. ही जबाबदारी त्यांनी केवळ सांभाळली नाही, तर प्रत्यक्ष कामात उतरून स्वीकारली.

‍

शेतातील काम समजून घेण्यासाठी त्या स्वतः शेतीत सहभागी झाल्या. लागवडीचे नियोजन, मजुरांचे व्यवस्थापन, कामाचे वाटप, लागवडीपासून काढणीपर्यंतचे नियोजन आणि मजुरांना कामाचे प्रशिक्षण देणे—शेतीतील महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या त्यांनी हळूहळू आपल्या हातात घेतल्या.

‍

आज त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली सुमारे ४० मजूर काम करतात. कोणते काम कधी करायचे, त्यासाठी किती मनुष्यबळ लागेल आणि काम वेळेत पूर्ण करण्यासाठी नियोजन कसे करायचे, याकडे त्या स्वतः लक्ष देतात. त्यामुळे शेती सांभाळताना त्यांची निर्णयक्षमता आणि नेतृत्वगुणही अधिक विकसित झाले.

‍

एकेकाळी स्वतःची ओळख गृहिणी म्हणून पाहणाऱ्या पुष्पाताई आणि जयश्रीताई आज कुटुंबाच्या शेतीतील महत्त्वाच्या निर्णयांमध्ये सक्रिय सहभागी आहेत. किती क्षेत्रात लागवड करायची, मनुष्यबळाचे नियोजन कसे करायचे आणि शेतीची कामे वेळेत पूर्ण करण्यासाठी कोणती व्यवस्था करायची, याबाबत त्या निर्णय घेतात.

‍

या सक्रिय सहभागाचा परिणाम शेतीच्या विस्तारातही दिसून आला. सुरुवातीला २५ एकरांची जबाबदारी आणि त्यापैकी केवळ ७ एकर लागवडीखाली असताना आज कुटुंबाची शेती ६० एकरांपर्यंत पोहोचली आहे. गेल्या वर्षी या नियोजनबद्ध शेतीतून सुमारे ९० लाख रुपयांचे उत्पन्न मिळाले.

‍

या प्रवासात कुटुंबासमोर एक कठीण प्रसंगही आला. पुष्पाताईंच्या पतीचा एकदा भीषण अपघात झाला. परिस्थिती गंभीर होती. मात्र त्या काळात संपूर्ण कुटुंब एकत्र उभे राहिले. योग्य उपचार आणि कुटुंबाच्या आधारामुळे त्यांचा जीव वाचला.

‍

या प्रसंगाने कुटुंबाच्या एकीची ताकद पुष्पाताईंना अधिक जाणवली.

‍

“आमचं कुटुंब एकत्र नसतं, तर माझ्यासाठी सगळं एकटीनं सांभाळणं खूप कठीण झालं असतं.”

‍

कुटुंबातील हीच एकजूट पुढेही त्यांच्या कामाची ताकद ठरली. शेती आणि इतर व्यवसाय वाढत असतानाही कुटुंबाने शिक्षणालाही महत्त्व दिले. कुटुंबातील एक सून आपल्या शिक्षणासाठी नाशिक येथे राहते. घरातील सदस्य एकमेकांच्या जबाबदाऱ्या सांभाळत असल्यामुळे शेती, व्यवसाय आणि शिक्षण यांचा समतोल राखणे शक्य होत आहे.

‍

पुष्पाताई आणि जयश्रीताईंचा प्रवास केवळ २५ एकरांपासून ६० एकरांपर्यंत पोहोचलेल्या शेतीचा नाही. तो आहे महिलांनी जबाबदारी स्वीकारल्यावर त्यांच्यात निर्माण झालेल्या निर्णयक्षमतेचा आणि नेतृत्वाचा.

‍

कुटुंबाने विश्वास ठेवला, त्यांनी तो विश्वास कामातून सार्थ ठरवला. आणि त्या विश्वासातूनच ७ एकरांपासून सुरू झालेली शेती आज ६० एकरांच्या व्यवस्थेत उभी आहे.

‍

व्हिडिओ पहा: शेतीतल्या नवदुर्गा — पुष्पा आणि जयश्री आपसुंदे

‍